Sinds 2023 monitort het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) de zogeheten ketenaanpak valpreventie waarvoor gemeenten en zorgverzekeraars verantwoordelijk zijn. Deze ketenaanpak is gericht op thuiswonende ouderen van 65 jaar en ouder. Elementen van de ketenaanpak zijn het screenen van het valrisico bij ouderen en het zo nodig aanbieden van val-preventieve beweeginterventies. Per 1 januari 2024 is vergoeding mogelijk vanuit de Zorgverzekeringswet voor beweeginterventies voor personen met een hoog valrisico die als gevolg van onderliggende of bijkomende somatische of psychische problemen zijn aangewezen op begeleiding op het niveau van een fysiotherapeut.

Eind februari 2024 heeft het Zorginstituut Nederland (ZIN), een beoordelingskader afgegeven voor effectieve beweeginterventies. Het zorginstituut heeft beschreven aan welke voorwaarden valpreventieve beweeginterventies minimaal moeten voldoen om vanuit de basisverzekering vergoed te kunnen worden. Dit kader biedt de zorgverzekeraars de mogelijkheid om een effectieve beweeginterventie in te kopen voor deze doelgroep.

Cijfers en feiten

De ‘standaard oudere’ bestaat uiteraard niet, want de diversiteit in gezondheid, vitaliteit en mobiliteit is groot. Maar we kunnen er niet omheen dat het aantal 65-plussers in de afgelopen eeuw is toegenomen. Van 300.000 in 1900 tot ongeveer 3,6 miljoen nu: inmiddels ruim 20% van de totale bevolking. We worden niet alleen ouder, we worden ook anders ouder. Na pensionering kent menigeen een behoorlijke periode van vitaliteit en zijn we actief. Maar actief blijven gaat niet vanzelf. En hoe het ook zij, met de leeftijd neemt ook de kwetsbaarheid toe. Gemiddeld elke vijf minuten valt een 65-plusser. Elk jaar belanden ruim 110.000 65-plussers op de Spoedeisende Hulp (SEH) door vallen, struikelen of uitglijden. Een aanzienlijk deel loopt ernstig letsel op. In 2023 overleden ongeveer 7.000 mensen als gevolg van vallen. Dat zijn 19 sterfgevallen door vallen per dag! Dit maakt valpreventie een cruciaal thema voor het bevorderen van een gezonde en veilige leefomgeving voor ouderen.

Risicofactoren en gevolgen van vallen

Er zijn persoons- en omgeving gebonden risicofactoren voor vallen. In de praktijk zal er meestal sprake zijn van een combinatie van factoren, met de nodige gevolgen.

Persoonsgebonden factoren, zoals:

• Beperkte lichamelijke mogelijkheden, verminderde lenigheid;
• Cognitieve achteruitgang (bijvoorbeeld dementie) en psychische problemen (bijvoorbeeld depressie);
• Geneesmiddelengebruik, vooral slaap- en kalmeringsmiddelen; overmatig alcoholgebruik waardoor duizeligheid en evenwichtsstoornissen;
• Minder reactievermogen, evenwicht en spierkracht;
• Problemen met lopen;
• Risico verhogend gedrag, zoals te snel opstaan, te weinig beweging en haasten;
• Slecht zicht, slecht gehoor en ziekten zoals artrose en hersenaandoeningen.

Omgeving gebonden factoren, zoals:

• In de woning: het niet adequaat gebruiken van trapleuningen, onvoldoende verlichting, drempels, losliggende tapijten en snoeren, gladde vloeren. Afwezigheid van handgrepen in toilet of badkamer;
• Problemen door gladde schoenzolen of verkeerd gebruik van hulpmiddelen;
• Openbare ruimte: ongelijke bestrating, slechte verlichting, blokkades door hinderlijke plaatsing van fietsen en andere obstakels.

Gevolgen:

• Aanslag op de zelfstandigheid, zelfredzaamheid en mobiliteit: ouderen hebben na een val meer moeite met bijvoorbeeld het op- en aflopen van trappen, douchen en schoonmaken;
• (Psycho)sociale gevolgen: uit onderzoek blijkt dat een val veel invloed heeft op het zelfvertrouwen. Velen blijken angstig te zijn om opnieuw binnens- of buitenshuis te vallen;
• Activiteit na een val neemt af: twee vijfde van de onderzochte ouderen voert ruim een jaar na de val minder vaak activiteiten uit zoals wandelen, fietsen, winkelen en tuinieren;
• Risico op gezondheidsklachten wordt hoger, omdat de lichamelijke en geestelijke conditie achteruitgaat na een val;
• Voorts brengen valincidenten ruim € 1,1 miljard aan directe medische kosten met zich mee voor de behandeling en nazorg van patiënten.

Effectieve maatregelen voor valpreventie

Valpreventie vraagt om een multidimensionale aanpak die fysieke activiteit, aanpassingen in de woonomgeving, gezonde voeding en medische zorg combineert. Door deze maatregelen kan het risico op vallen aanzienlijk verkleind worden. Preventie begint bij bewustwording zowel bij ouderen zelf als bij hun omgeving. Veel ouderen onderschatten hun eigen valrisico vanuit de gedachte dat vallen nu eenmaal bij het ouder worden hoort. Op hoesterkstaik.nl van het ministerie van VWS staat een test om het eigen risico op vallen te inventariseren en wordt informatie gegeven over cursussen en tips om vallen te voorkomen. Van het trainen van het evenwicht, het controleren op de invloed van medicijnen, de rol van voeding, het belang van goed zien om het evenwicht te kunnen bewaren en veilige schoenen tot het voorkomen van vallen in de huiselijke omgeving.

Kritische noot

Gemeenten en zorgverleners moeten sinds 2023 samenwerken om valrisicofactoren te verminderen. En zoals reeds vermeld is erkende valtraining opgenomen in de basisverzekering voor 65-plussers met een verhoogd valrisico. Maar zijn die 65-plussers eigenlijk wel in beeld? Nauwelijks! Een belangrijke reden is de versnippering van de zorg waarbij valpreventie deels binnen het medisch domein van de zorgverzekering valt en deels binnen het sociale domein van de gemeenten. Het is noodzakelijk dat de oudere met een mogelijk verhoogd valrisico weet waar hij moet aankloppen met vragen over beweeginterventies, voorzieningen en vergoedingen. De toegang hiertoe voor ouderen met een verhoogd valrisico is ontoereikend. Wat kan ik zelf doen om mijn valrisico te beperken? Onderstaand staan wat tips. Die zijn misschien te vanzelfsprekend (en dat is eerlijk gezegd ook zo) maar met de genoemde valpartij per gemiddeld iedere vijf minuten voor ogen zondermeer van belang.

Beweging en balans:

• Blijf actief: regelmatige beweging zoals wandelen, zwemmen, fietsen helpt om spieren sterk en gewrichten soepel te houden;
• Oefeningen voor balans:
  • Op één been staan – Sta 10-30 seconden op één been, wissel dan. Gebruik een stoel voor steun indien nodig;
  • Hiel-teen loop – Loop in een rechte lijn waarbij de hiel direct voor je teen komt;
  • Gewicht verplaatsen – Sta met de voeten op schouderbreedte en verplaats langzaam je gewicht van de ene voet naar de andere;
  • Sit-to-stand oefening – Ga zonder handen opstaan uit een stoel en weer rustig gaan zitten.
• Spierversterkende oefeningen voor betere balans:
  • Kniebuigingen (squats) – Ga langzaam door de knieën en kom gecontroleerd weer omhoog;
  • Kuitversterking – Sta op de tenen en laat u langzaam zakken;
  • Heupversterking – Til een been zijwaarts op en houd even vast.

Gezondheid en medicatie:

• Laat ogen en oren controleren: slecht zicht en gehoorproblemen kunnen het valrisico verhogen;
• Controleer medicatie: sommige medicijnen (zoals slaapmiddelen of bloeddrukverlagers) kunnen duizeligheid veroorzaken. Overleg met huisarts of apotheker. Wees terughoudend met alcohol;
• Gezonde voeding: zorg voor voldoende calcium en vitamine D voor sterke botten (zuivel, vette vis, eieren en met zonlicht wordt vitamine D aangemaakt in de huid).

Veilige woonomgeving:

Verwijder struikelgevaar (losliggende vloerkleden, snoeren en dergelijke) en plaats antislipmatten in de badkamer. Volgens VeiligheidNL vinden een groot deel van de valincidenten plaats in de badkamer door gladde vloeren en weinig houvast. • Zorg voor goede verlichting vooral bij trappen; • Installeer handgrepen bij wc, douche en trap en gebruik de leuning

Samenvattend

Onderschat uw valrisico niet, blijf bewegen, blijf trainen, eet gezond en maak plezier. Kijk eens op de website van VWS en doe vooral de test hoesterkstaik.nl. Ga zelf achter een cursus valpreventie aan als dit noodzakelijk blijkt.