In september 2025 publiceerde de Federatie Medisch Specialisten (FMS) een lijst met dertien medische behandelingen die uit richtlijnen verdwijnen. Veel behandelingen bleken ‘voor de zekerheid’ opgenomen, maar missen inmiddels wetenschappelijk bewijs voor meerwaarde in de zin van noodzaak en effectiviteit. Dit past in een bredere beweging.

Zo ontwikkelde de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra het programma ‘Doen of Laten’, met een uitgebreide ‘Beter-niet-doen-lijst’ van 1366 medische verrichtingen. Ongeveer 77% daarvan wordt afgeraden en van 23% wordt aanbevolen deze niet routinematig uit te voeren. Ook de Beroepsvereniging van Verzorgenden Verpleegkundigen (V&VN) en die van huisartsen publiceerden vergelijkbare lijsten. Het doel is het creëren van bewustwording bij zorgverleners en patiënten over effectieve, noodzakelijke zorg – oftewel ‘zinnige zorg’ – gebaseerd op wetenschappelijk bewijs, doelmatigheid en waarde voor de patiënt.

Druk op de zorg

De Nederlandse gezondheidszorg staat zwaar onder druk: financieel, qua personeel, de toegenomen zorgvraag, administratieve lasten en tijdgebrek. De bruto zorguitgaven stijgen: in 2024 ruim € 103 miljard (een stijging van 8% ten opzichte van 2023) en in 2025 € 109 miljard. Volgens de ontwerpbegroting van het Ministerie van VWS wordt de bruto zorguitgave voor 2026 geraamd op € 113,6 miljard. Personeelstekorten lopen op in verpleeghuis-, thuis- en gehandicaptenzorg, in ziekenhuizen en huisartspraktijken. Volgens Arbeidsmarkt Zorg & Welzijn stijgt het tekort van 80. 000 nu naar zo’n 190.000 in 2033. In 2024 had 60% van de huisartsenpraktijken een patiëntenstop. De zorgvraag groeit door: vergrijzing, chronische en leefstijlziekten zoals diabetes (1000 nieuwe gevallen per week), obesitas (CBS verwacht wordt dat in 2040 62% van de volwassenen overgewicht heeft), roken, alcoholgebruik en psychische problemen vaak met langdurige behandeltrajecten. Administratie slokt onevenredig veel werktijd op: een huisarts is ongeveer 40% van de tijd kwijt aan administratie. Verpleegkundigen rapporteren soms 1 uur administratie per 2 uur zorg. Internet beïnvloedt hoe patiënten zorg benaderen, soms leidend tot onnodige consumptie. Er zijn ook positieve ontwikkelingen te melden. Door toegang tot betrouwbare medische informatie zoals Thuisarts. nl komen patiënten vaak beter geïnformeerd bij de arts. E-health, digitale zorg en zelfzorgapps (bijvoorbeeld diabetesmanagement en hartrevalidatie op afstand) zijn niet meer weg te denken en maken het mogelijk om sneller en gemakkelijker contact op te nemen met zorgverleners.

Waarom zijn de ‘Doen of laten lijsten’ nodig?

Een groot deel van de medische handelingen is weinig effectief of zelfs onnodig. Minder onnodige zorg verbetert kwaliteit, bespaart kosten, vermindert werkdruk en maakt de zorg duurzamer. Voorbeelden zijn het terughoudend aanvragen van beeldvormend onderzoek door huisartsen (bijvoorbeeld: röntgenonderzoek, echo) het niet voorschrijven van antibiotica bij ongecompliceerde luchtweginfecties, of het stoppen met overbodige controleafspraken bij kankerpatiënten. Verpleegkundigen willen onnodige handelingen vermijden zoals blaasspoelingen die geen effect hebben en zelfs schadelijk kunnen zijn.

Perspectief van patiënten

Uit onderzoek van de Patiëntenfederatie bleek dat 41% van de patiënten onnodige zorg ervaart, zoals overbodige controles, onderzoeken of medicatie. De lijsten helpen tot zorgvuldiger besluitvorming, bevorderen veiligheid en stimuleren een eerlijk gesprek tussen arts en patiënt over wat echt nodig is.

Van lijst naar praktijk

Implementatie is lastig: gewoonten veranderen langzaam, en patiënten en zorgverleners kiezen soms ‘voor de zekerheid’ toch voor extra zorg. Goede communicatie en scholing zijn essentieel. Ook patiënten zullen een omslag moeten maken: leren accepteren dat minder zorg soms beter is. De focus moet sterker komen te liggen op het samen beslissen met de zorgverlener over behandelmogelijkheden met de voor- en nadelen hiervan, opties passend bij de persoonlijke situatie, voorkeuren en waarden van de patiënt. Zorgverzekeraars spelen hierbij een belangrijke rol via samenwerking met zorgprofessionals, sturen op passende zorg (niet meer dan nodig, juiste zorg op de juiste plek), onderhandelen op prijs en kwaliteit van zorgaanbieders en het ondersteunen van preventie en vroegtijdige interventie.