Europa ontkracht Rusland

Deze Chaillot Paper 186, getiteld "UNPOWERING RUSSIA | HOW THE EU CAN COUNTER AND UNDERMINE THE KREMLIN", is een publicatie van het European Union Institute for Security Studies (EUISS). Het document, geredigeerd door Ondrej Ditrych en Steven Everts, met bijdragen van diverse auteurs, analyseert de strategieën en kwetsbaarheden van Rusland in verschillende mondiale regio's en domeinen. Het beschrijft hoe de EU de Russische invloed kan tegengaan door veerkracht te vergroten, afschrikking te verbeteren en actief de capaciteit van Rusland om schade toe te brengen te verminderen. De paper omvat gedetailleerde hoofdstukken over de Russische aanwezigheid in de Indo-Pacific, Zuidelijke Middellandse Zee, Westelijke Balkan en Sub-Sahara Afrika, en richt zich ook op specifieke tactieken zoals hybride oorlogsvoering, het 'red line'-beleid en de schaduwvloot. Het voornaamste doel is het bieden van concrete aanbevelingen voor de EU om proactief de Russische dreiging het hoofd te bieden.

Briefingdocument (gemaakt met AI): Een Overzicht van Ruslands Mondiale Positie en de EU-strategie om Rusland te 'Ontkrachten'

Inleiding

Dit document biedt een analyse van de huidige positie van Rusland in de wereld en de strategieën die de EU kan toepassen om de "ontwrichtende capaciteiten en de instrumenten die het tegen de EU hanteert te beperken en af te stompen," zoals beschreven door Ondrej Ditrych in de introductie van de bron. Het document is gebaseerd op de verstrekte excerpten en behandelt Ruslands militaire, economische, connectiviteits-, informatie- en diplomatieke inspanningen in verschillende regio's, evenals specifieke uitdagingen en mogelijke EU-reacties.

1. Ruslands Algemene Machtspositie en de Noodzaak om het te 'Ontkrachten'

De bron stelt duidelijk dat "Rusland een macht is – inderdaad een nucleaire macht – met aanzienlijke materiële middelen die zijn kracht ondersteunen." Het land heeft een enorm internationaal erkend gebied en, ondanks een dalende bevolking, blijft het het negende meest bevolkte land ter wereld. Echter, de economische kracht van Rusland is relatief beperkt, met een BBP van $2,161 biljoen in 2024, wat slechts ongeveer een tiende is van dat van de VS of een zevende van dat van China of de EU. Hoewel de defensie-uitgaven recentelijk sterk zijn gestegen, heeft Europa over het algemeen meer militair personeel en vergelijkbare defensie-uitgaven in koopkrachtpariteit.

De kern van de voorgestelde strategie is niet om Rusland te ontwapenen, maar om zijn vermogen om de EU te destabiliseren te "ontkrachten". Dit impliceert een aanpak gericht op het beperken van Ruslands invloedsinstrumenten.

2. Militaire Aspecten: Strategische Communicatie en Beperkte Wereldwijde Reikwijdte

Rusland maakt uitgebreid gebruik van militaire samenwerkingsoefeningen, niet zozeer als formele allianties, maar als een vorm van "strategische communicatie, die een beeld van militaire bekwaamheid projecteert naar zowel partners als tegenstanders." Deze activiteiten zijn voornamelijk geconcentreerd in Azië, met een toenemende frequentie en intensiteit van oefeningen met China. Dit weerspiegelt "Beijing's vermogen om zijn strategische belangen binnen de Sino-Russische relatie te bevorderen."

Hoewel Rusland buitenlandse militaire bases heeft in Europa, Centraal-Azië en het Midden-Oosten, is de wereldwijde militaire reikwijdte beperkt. Om dit te compenseren, worden paramilitaire strijdkrachten, zoals de voormalige Wagner Groep (nu geïntegreerd in het Africa Corps), ingezet in Afrika en het Midden-Oosten. De bron benadrukt dat Wagner, ondanks de aanduiding als 'privaat' bedrijf, feitelijk is opgezet door de GRU, de Russische militaire inlichtingendienst.

3. Connectiviteit: Isolatie Ondanks Mondiale Economie

Ondanks zijn aanwezigheid in de mondiale economie, lijdt Rusland onder "aanzienlijke tegenslagen in connectiviteit." Een opvallend feit is de "paspoortkracht": "Met toegang tot slechts 11 volledig visumvrije bestemmingen behoort het Russische paspoort nu tot de minst krachtige ter wereld."

Handelspatronen tonen aan dat, hoewel de EU's export naar Rusland drastisch is gedaald, de handel met verschillende andere landen "dramatisch is toegenomen in relatieve termen, wat suggereert dat deze kunnen dienen als alternatieve routes voor sanctieontduiking." Deze toename heeft de daling in de EU's export naar Rusland bijna gecompenseerd.

4. Economie: Beperkte Mondiale Voetafdruk en Sanctieontduiking

De Russische economie wordt gekenmerkt door "complexe aanboddruk" en een "relatief zwakke mondiale economische voetafdruk." Hoewel Rusland rijk is aan grondstoffen zoals goud, diamanten, uranium en lithium, is de directe economische invloed wereldwijd beperkt, vooral vergeleken met de EU, de VS en China.

De bron benadrukt de rol van China bij het omzeilen van sancties. "China boosts dual-use items exports to Russia." Hoewel Amerikaanse sancties in december 2023 een tijdelijke afname veroorzaakten, heeft Rusland naar verluidt een nieuw banksysteem opgezet om deze transacties af te schermen van westerse regelgevers, wat de effectiviteit van sancties kan verminderen. China vertoont ook enige gevoeligheid voor reputatieschade, wat resulteert in een "dubbelzinnige en tegenstrijdige houding – waardoor Ruslands agressie wordt mogelijk gemaakt door de levering van kritieke middelen."

5. Informatieoorlogvoering: Compensatie voor Beperkingen

De Russische staat maakt uitgebreid gebruik van "buitenlandse informatie manipulatie en interferentie (FIMI) tactieken om te compenseren voor zijn relatieve beperkingen op militair of economisch gebied." Deze tactieken omvatten het versterken van Ruslands identiteit, het afschilderen van het Westen als de primaire tegenstander, en het delegitimeren van Oekraïne. Opvallende narratieven zijn onder meer:

• Rusland portretteert Oekraïne als een nazi-staat.
• Rusland beschuldigt andere staten ervan westerse marionetten te zijn.
• Rusland beweert exceptionalisme, door zichzelf als onoverwinnelijk te zien en op een uniek pad.
• Rusland ontkent de soevereiniteit van post-Sovjetstaten.
• Rusland portretteert zichzelf als een voorvechter van een multipolaire wereld.

Deze narratieven worden aangepast voor verschillende regionale doelgroepen, zoals blijkt uit de analyse van mediapresence in verschillende regio's.

6. Ruslands Betrokkenheid in Specifieke Regio's

• Indo-Pacific: Ruslands belangrijkste doel is het "behouden van zijn geopolitieke relevantie en het diversifiëren van zijn partnerbasis" in het licht van de vervreemding van Europa. Economisch gezien is Ruslands aanwezigheid beperkt vergeleken met andere grootmachten. De economische betrokkenheid is grotendeels beperkt tot energie-export en wapenverkoop. De dominantie van Rusland op het gebied van wapenleveranties neemt af, met name in India. Militaire oefeningen, met name met China, dienen als signalering van afstemming met Beijing. Diplomatiek wordt Rusland geconfronteerd met een "dieper identiteitsparadox" en een asymmetrische relatie met China, wat leidt tot "berekende neutraliteit" op gevoelige regionale kwesties. Rusland gebruikt "historische banden, informatie-invloed en soft power als compenserende instrumenten in de Indo-Pacific," met name via educatieve beurzen en culturele programma's. De EU kan hier inspelen door zich te positioneren als een "vertrouwde partner die stabiliteit, transparantie en waarde biedt."
• Zuidelijk Middellandse Zeegebied: Ruslands aanwezigheid hier wordt gedreven door de behoefte om "tegen te gaan wat het beschouwt als 'westerse omsingeling'" en zichzelf te herstellen als een mondiale macht. De regio dient als een "strategische toegangspoort tot Sub-Sahara Afrika," waar Rusland via paramilitaire groepen sancties omzeilt en zich bezighoudt met "grondstofextractie en illegale handel" om de oorlogsinspanningen te financieren. Rusland beschouwt de regio als vitaal voor machtsprojectie en handhaaft een "permanente marine aanwezigheid." Het Zuidelijk Middellandse Zeegebied fungeert ook als logistiek knooppunt voor operaties in Afrika en een centrum voor "illegale handel," waaronder goudsmokkel, brandstofhandel en captagon. Ruslands culturele invloed is beperkt, maar het gebruikt informatiecampagnes die "anti-westerse sentimenten exploiteren." Het "besluit van het Kremlin om het Assad-regime te verlaten heeft zijn geloofwaardigheid als betrouwbare veiligheidspartner beschadigd." De EU kan Rusland hier tegengaan door sancties te handhaven, met name tegen de 'schaduwvloot' en illegale handelsnetwerken, en door een verenigde EU-houding te bewaren, aangezien "fragmentatie Moskou sterker maakt. Eenheid beperkt het."
• Westelijke Balkan: Rusland exploiteert hier "bestaande verdeeldheid" en positioneert zich als een "onmisbare actor." Een belangrijk doel is het "voorkomen van verdere NAVO- en EU-uitbreiding." Rusland gebruikt staatgesteunde media en officiële instellingen om narratieven te verspreiden die het Westen de schuld geven van de oorlog in Oekraïne. In het noorden van Kosovo gebruikt Rusland "nationalistische symbolen en boodschappen" om de Servische bevolking gerust te stellen en de Albanese bevolking te intimideren. Desondanks is een belangrijke Russische kwetsbaarheid "zijn afnemende strategische positie in de regio," aangezien verschillende landen zich meer richting de EU en NAVO richten. Economisch gezien neemt de Russische invloed af, gedreven door "structurele beperkingen." De gasindustrie, voorheen een machtig hefboominstrument, verliest aan belang door diversificatie-inspanningen van landen als Servië. De handel en investeringen van de EU domineren de regio overweldigend. De Servisch-Orthodoxe Kerk dient als een belangrijk instrument van invloed, waarbij Rusland financiële steun verleent om culturele en politieke invloed te verdiepen. De EU kan Ruslands invloed verminderen door "hervormingen te belonen, obstakels te ontmoedigen," en sancties op te leggen aan belemmerende actoren.
• Sub-Sahara Afrika: Ruslands betrokkenheid is "oneven en complex," en Afrikaanse landen tonen "scepticisme tegenover externe machten," inclusief Rusland. Desinformatie en propagandacampagnes zijn "Ruslands meest effectieve instrumenten voor het uitoefenen van invloed." Rusland compenseert zijn "relatief zwakke economische en militaire aanwezigheid" met "sterke diplomatieke en informatienetwerken." Particuliere militaire bedrijven (PMC's) zoals Wagner/Africa Corps bieden militaire 'capital', vaak gepaard gaande met "uitgebreide desinformatiecampagnes." Rusland is geografisch geconcentreerd in de Sahel en de CAR, gericht op toegang tot minerale hulpbronnen. Economisch gezien speelt Rusland een "tamelijk ondergeschikte rol" vergeleken met de EU en China. De "grootschalige economische investeringsbeloften worden vaak niet ingelost." Afrikaanse openheid voor Rusland en abstentieverdragen bij VN-stemmingen weerspiegelen vaak "pragmatische pogingen om de soevereinigheid en onderhandelingspositie te versterken in plaats van oprechte politieke afstemming." De EU kan Rusland tegengaan door het partnerschap met Afrika te prioriteren, desinformatie tegen te gaan en Afrikaanse vertegenwoordiging in mondiale bestuursorganen te ondersteunen.

7. De 'Schaduwvloot': Een Instrument van Hybride Oorlogvoering

De Russische 'schaduwvloot', die naar schatting uit ruim 800 olietankers bestaat, is niet alleen bedoeld voor sanctieontduiking, maar dient ook als een "instrument van hybride oorlogvoering tegen westerse machten." Rusland "wapeniseert de operaties van de vloot om de EU en de NAVO te ondermijnen," met als doel "milieuschade aan te richten en kritieke maritieme infrastructuur te beschadigen of te vernietigen." Deze schepen zijn vaak oud, lek en onverzekerd, en "manipuleren Automatic Identification System (AIS)" om hun locatie te verbergen, terwijl ze "duizenden liters giftige olieproducten door Europese wateren vervoeren." Ze misbruiken "innocent passage"-clausules in UNCLOS. Recente incidenten hebben de "reële en escalerende milieudreiging" van de schaduwvloot duidelijk gemaakt. Een catastrofale olieramp in Europese wateren lijkt slechts een kwestie van tijd, met aanzienlijke financiële lasten voor Europese belastingbetalers. De EU kan hiertegen optreden door de "actieve handhaving van territoriale wateren en EEZ's" te prioriteren, de G7-prijsplafond af te dwingen, en een "sterke internationale coalitie" op te bouwen. De kwetsbaarheid van Kaliningrad, dat afhankelijk is van de Oostzee voor energie en goederen, zou actief moeten worden benut om Rusland te dwingen internationale scheepvaartregels na te leven.

8. Rode Lijnen: Een Arsenaal aan Afschrikking

Rusland maakt gebruik van "rode lijnen" als onderdeel van zijn "arsenaal van afschrikking." Sinds 2021 heeft Rusland meer dan 350 bedreigingen geuit met betrekking tot Oekraïne, vaak gericht op Westerse steun. De belangrijkste afschrikkingsdoelen in Oekraïne zijn drievoudig: "het Westen afschrikken van directe interventie, de indirecte steun van de NAVO verlammen, en Oekraïne dwingen zich over te geven." Rode lijnen worden gebruikt om "publieke opinie en politici binnen de steuncoalitie van Oekraïne te overtuigen om niet dieper betrokken te raken bij het conflict." Ze worden vaak gebruikt in combinatie met militaire demonstraties of juist als compensatie voor slechte prestaties op het slagveld. Rusland heeft herhaaldelijk rode lijnen ingeroepen om bondgenoten van Oekraïne te ontmoedigen geavanceerde militaire platforms te leveren. De bron merkt op dat de besluitvorming over het leveren van dergelijke platforms aan Oekraïne vaak lang duurde, wat suggereert dat de dreigementen enige invloed hebben gehad. De EU moet een "eigen (geloofwaardige) dreigementen" ontwikkelen en een "tegen-rode lijn playbook" opstellen om Moskou te overtuigen dat toekomstige dreigingen, met name nucleaire dreigingen, consequenties zullen hebben. Het opbouwen van allianties tegen de nucleaire retoriek van Moskou, door gebruik te maken van de wereldwijde consensus dat nucleaire dreigementen onacceptabel zijn, is cruciaal.

Conclusie

De verstrekte bronnen schetsen een beeld van Rusland als een macht met aanzienlijke middelen, maar met duidelijke beperkingen op economisch en militair gebied. Om deze beperkingen te compenseren, maakt Rusland uitgebreid gebruik van informatieoorlogvoering, strategische militaire samenwerking en de inzet van paramilitaire groepen. Het land exploiteert regionale verdeeldheid en zoekt naar nieuwe partnerbases in reactie op de vervreemding van Europa. Specifieke kwetsbaarheden van Rusland omvatten de afnemende economische invloed in bepaalde regio's, de beperkte wereldwijde militaire reikwijdte en de schade aan de geloofwaardigheid als betrouwbare partner. De EU heeft, door middel van gerichte strategieën zoals het handhaven van sancties, het tegengaan van desinformatie, het ondersteunen van partners en het aanpakken van specifieke Russische instrumenten zoals de schaduwvloot en rode lijnen, het potentieel om Ruslands invloed effectief te "ontkrachten." Dit vereist echter een verenigde EU-aanpak en consistente betrokkenheid in verschillende regio's.