Beschikbaarheid van medicijnen niet langer vanzelfsprekend; geneesmiddelentekort uitgelegd

De afgelopen maanden is het tekort aan geneesmiddelen vaak in het nieuws. En niet zonder reden. Het tekort is groter dan ooit en houdt voorlopig aan. Het noopt tot noodmaatregelen in de zin van het halen van medicijnen uit het buitenland en het door apotheken verstrekken van medicijnen met een buitenlandse verpakking. Het nemen van besluiten met betrekking tot handelsvergunningen is geregeld in de Geneesmiddelwet.

Noodmaatregelen vereisen de toestemming van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) en besluitvorming door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). In 2023 is een Operationeel Team Geneesmiddelentekort opgericht om alternatieven voor de tekorten te vinden. In dit artikel worden de oorzaken en gevolgen van de tekorten belicht, waarvan de impact voor patiënten en apothekers groot is.

Inleiding

In Nederland staan zo’n 18.000 geneesmiddelen geregistreerd voor humaan gebruik. Uitgangspunt is dat iedere patiënt zijn noodzakelijke geneesmiddel(en) van onberispelijke kwaliteit op het juiste moment moet kunnen ontvangen. De werkelijkheid is echter al jaren anders. Patiënten en apothekers worden dagelijks geconfronteerd met tekorten. In 2023 waren 2292 soorten medicijnen niet of niet tijdig leverbaar, zo blijkt uit cijfers van de apothekersorganisatie KNMP (Koninklijke Nederlandse Maatschappij ter bevordering van de Pharmacie), tegenover 1514 in 2022 en 400 in 2013. Het probleem is dus niet van vandaag of gisteren. Volgens de KNMP worden zo’n 5 van de 13 miljoen medicijngebruikers geconfronteerd met de gevolgen van die tekorten.

Wanneer is er sprake van een tekort?

Er sprake is van een tekort als een bepaald geregistreerd geneesmiddel (tijdelijk) niet of onvoldoende beschikbaar is en naar verwachting langer dan 14 dagen niet te krijgen is. De duur van een tekort aan een geneesmiddel in 2023 blijkt gemiddeld 107 dagen te zijn. Overigens spelen tekorten niet alleen in Nederland, maar ook elders in Europa.

Wat zijn de gevolgen van tekorten voor patiënten?

Tekorten kunnen grote impact hebben op de gezondheid van patiënten. Zeker daar waar het medicijnen betreft die essentieel zijn voor het behoud of herstel van de gezondheid. Te denken valt aan essentiële antibiotica, type 2-diabetesmedicijnen, anti-epileptische medicijnen, medicijnen om hartklachten te bestrijden of voor de behandeling van kanker. Schrijnend zijn ook tekorten aan medicijnen om ernstige psychiatrische stoornissen te behandelen, zoals psychoses. Door tekorten kunnen behandelingen te laat starten of moeten onderbroken worden en in het uiterste geval kan een patiënt niet behandeld worden. Het omzetten naar een ander middel betekent dat een patiënt extra gemonitord moet worden, al dan niet met extra laboratoriumonderzoek. Ook kunnen bijwerkingen optreden die voorheen niet aan de orde waren. Het niet meer vanzelfsprekend zijn dat noodzakelijke medicatie voorhanden is kan een hoop onrust veroorzaken. Bijna 72% van de tekorten kan worden opgevangen door een geneesmiddel met eenzelfde werkzame stof. Voor minder dan 1% is geen alternatief beschikbaar. Patiëntenverenigingen vragen terecht aandacht voor deze aanhoudende tekorten en willen dat de politiek ingrijpt.

Waarom zijn geneesmiddelen niet beschikbaar?

Veel en verschillende factoren spelen een rol bij geneesmiddelentekorten. In Nederland en Europa worden nauwelijks medicijnen geproduceerd. De afgelopen 30 jaar is de productieketen van geneesmiddelen verschoven naar lagelonenlanden. Door de lage productiekosten in Azië hebben veel Europese fabrikanten de deuren moeten sluiten. Daar komt nog bij dat grondstoffen, en uiteindelijk medicijnen, door een steeds kleinere groep fabrikanten wordt gemaakt, waardoor een productiefout in één fabriek kan zorgen voor een wereldwijd tekort. Doordat het productieproces zich buiten Europa afspeelt, is de productieketen langer, complexer en door de vele schakels kwetsbaarder geworden. Meer dan 80% van al onze geneesmiddelen is afkomstig uit China en India, waarbij de Chinezen doorgaans de grondstoffen maken. Na transport worden in India de eindproducten gemaakt. De belangrijkste reden voor tekorten is productieproblemen, bijvoorbeeld omdat grondstoffen niet beschikbaar zijn of niet aan kwaliteitsstandaarden voldoen. Zo is er meerdere malen vastgesteld dat grondstoffen vervuild waren met kankerverwekkende stoffen, zoals aangetroffen in paracetamol en in het diabetesmedicijn metformine. Voorts kunnen plannings- en distributieproblemen een rol spelen. Ook geopolitieke redenen kunnen van invloed zijn, zoals het blokkeren van de doorvaart van zeeschepen door de Rode Zee. Andere relevante factoren zijn het zogeheten preferentiebeleid en de tot voor kort geringe aangehouden voorraden.

Preferentiebeleid

Wij kennen in Nederland een zogeheten preferentiebeleid, wat inhoudt dat zorgverzekeraars als er meerdere middelen zijn met dezelfde werkzame stof, een bepaald middel aanwijzen als middel van voorkeur. Het middel van voorkeur is doorgaans het goedkoopst. Door prijsdrukkende maatregelen zijn de kosten van medicijnen al jaren sterk gedaald. Het preferentiebeleid heeft naast de kostenbesparende werking ook een keerzijde. De combinatie van lage prijzen, de relatief lage geneesmiddelenconsumptie en het eveneens relatief lage inwonertal maakt Nederland tot een tamelijk oninteressant afzetgebied voor geneesmiddelen, met als consequentie dat wij bij tekorten achter in de rij staan. Voorts worden jaarlijks tientallen geneesmiddelen die te weinig opbrengen, van de markt gehaald. Doordat sommige geneesmiddelen als gevolg van het preferentiebeleid een groot marktaandeel hebben, kan bij verstoring in productie of distributie ervan, dit niet worden opgevangen met middelen met een klein marktaandeel. Het kaartenhuis stort dan in.

Geringe medicijnvoorraden

Tot januari 2023 werden In Nederland kleine medicijnvoorraden aangehouden om op opslagkosten te besparen en om te voorkomen dat medicijnen over de datum geraken. Daardoor kon op tekorten niet goed ingespeeld worden. Apothekers maakten zich al jaren sterk voor het aanleggen van een zogeheten ‘ijzeren voorraad’. Sinds 1 januari 2023 zijn handelsvergunninghouders en groothandelaren verplicht om een voorraad aan te leggen van tweeënhalve maand. Daarmee kan een deel van de tekorten teruggedrongen worden. Nederland is een tamelijk oninteressant afzetgebied, zodat wij bij tekorten achter in de rij staan Wat zijn de gevolgen voor apotheken? Dat een medicijn niet voorradig is betekent gelukkig niet dat de gebruiker niets vertrekt krijgt. In bijna driekwart van de gevallen wordt een alternatief middel verstrekt, maar de juiste match vraagt veel tijd door overleg en uitzoekwerk en uitleg aan de patiënt. Uit een peiling blijkt dat wekelijks gemiddeld één persoon binnen een apotheekteam volledig in beslag genomen wordt door het vinden van alternatieve oplossingen. Onbegrip bij patiënten wordt nogal eens afgereageerd op het personeel in de zin van verbale en fysieke agressie. Twintig procent van de apotheken maakt deze vormen van agressie dagelijks mee.

Wat kunt u zelf doen?

Niet al te veel vrees ik. Belangrijk is dat u herhaalrecepten tijdig aanvraagt. Tijdig bestellen betekent ook ruimte voor het zoeken naar een alternatief als het middel niet beschikbaar is. Hoe verder? Hier ligt een duidelijke taak voor de politiek, ook op Europees niveau. Productie van geneesmiddelen ‘dichter bij huis’, aanpassing van het preferentiebeleid, zorgdragen voor meerdere leveranciers per voorkeursmiddel kunnen leveringszekerheid verbeteren. Een aantal politieke partijen, waaronder GroenLinks-PVDA, VVD, BBB, NSC en CU, hebben in hun verkiezingsprogramma aandacht besteed aan de tekorten en de sterke afhankelijkheid van China en India. Een belangrijke opgave voor een nieuw kabinet!